السيد محمد حسين الطهراني
65
نگرشى بر مقاله بسط و قبض تئوريك شريعت دكتر عبد الكريم سروش (فارسى)
بعضى از مطالب مندرج است كه در كتب حكماى اروپا براهين آنها اقامه شده است . مِن جمله در باب جَستن آبها از بعضى چشمهها شرحى گفته كه بعينه حكيم طبيعيدان « مُسيو زله » در باب « پى آرت زين » ذكر كرده است . و ما بعد از طىّ مسائل و مطالب ابو ريحان ، آن مسأله و سائر مسائل و قواعد نقشه كشى را كه حكماى اروپا معمول ميدارند خواهيم نگاشت تا واضح شود كه : در آن مسائل ابو ريحان را با جُلّ حكماى ايشان توارد خاطر بوده است ، و يا ايشان به مؤلّفات وى ظفر يافته ، آن قواعد را از او اقتباس كردهاند . « 1 »
--> ( 1 ) عبد الحليم جندى : تمام علوم اصلى اروپا به امام جعفر صادق عليه السّلام منتهى ميگردد - مستشار عبد الحليم جندى در كتاب « الإمام جعفرٌ الصّادق » سه فصل آن را دربارهء علوم آنحضرت به علوم تجربى و علوم سياسى و علوم اقتصادى اختصاص داده است و الحقّ بحثهاى نفيسى نموده ، و مستدلّ ميسازد كه تمام علوم اروپائيان در اين سه گونه علمِ مهمّ از آن حضرت گرفته و اقتباس شده است . وى در ابتداى اين فصول ، در مقدّمهء باب پنجم كه منهج و روش علمى حضرت را مشخّص مىكند ، در ص 277 بطور فشرده ميگويد : در اين بابِ فعلى سه فصل است كه تصوير منهج علمى و منهج حَضارى : سياسى و اقتصادى إمام صادق را در بر دارد ، به همان قسمى كه حضرت خطوطش را با فعل و قول كشيده و ترسيم نمودهاند و به همان طورى كه علماء اسلام از آثارش پيروى نموده و بناى تحقيقات خود را بر آن نهادهاند ؛ اعمّ از فقهاء اسلام يا رياضيدانان و يا علماى تطبيق ( تجربى ) ، در حالى كه از حرّيّت فكر و بحثى كه در نصوص قرآن كريم وارد است و سنّت بدان امر كرده است همگى بهره مند شدهاند . و امام صادق از اوّلين كسانى بودهاند كه اين منهج را به مسلمين - از كسانى كه به آن حضرت نسبت داشتهاند ، و از كسانى كه از آنها گرفتهاند - بدون تفاوت ميان شيعه و فقهاء اهل سنّت تعليم نمودند . اهل اروپا ، منهج نزاهت علميّه و واقعيّه ( واقع نگرى ) را كه متبلور در طريقهء تجربه و استخلاص ( روش تجربى ) است ، از اين علماء و فقهاء شاگردان مكتب امام صادق فراگرفتهاند ؛ آن منهجى كه جابر بن حيّان : اوّلين مستحقّ نام شيميست و كيميائى در عالم - همانطور كه اروپائيان از وى تعبير ميكنند - آن را اعلان كرد . و از منهج حَضارى امام ( تمدّن فكرى و فرهنگى ) ، منهج سياسى و منهج اقتصادى اخذ مىشود كه مقصود و هدف از آن آبادى دنيا با عدالت در ميان مردم است ، و عمل و تلاش است براى حيات و زندگى و معاونت و تكافل ميان اعضاء جماعت و سعى و اهتمام در به ثمر رساندن قدرتها و اموال مردم . اينها قواعد و قوانينى است كه با آن ، فقه شيعىّ به أقصى درجه و غايت خود رسيده است . ابتدائش از منهج أمير المؤمنين علىّ بوده است كه در حيات و يا در خلافتش معمولٌ به بوده است و يا در عهدنامهء آنحضرت به مالك أشتر بدان تنصيص شده است و همهاش سياست و اجتماع و اقتصاد است ، تا برسد به رسالهء نوادهاش زين العابدين در حقوق و آن نيز در آثارش همينطور جارى و سارى است تا برنامهء نوادهء اين إمام : جعفرٌ الصّادق در برنامههاى علمى و حضارى كه شامل سياسى و اقتصادى است ، كه آنها را براى مردم تنظيم كرده و ارائه نموده است ، و خودش بنفسه آن را تطبيق و إجراء و منتشر نموده . و بواسطهء آن است كه أساس دول عالم و جوامع و جمعيّتها و دستهها و گروهها را بنا نهاده است ، تا با عمل به منهاج امام به عاليترين وجه از وجوه خود برسند . و اين خصيصه و مايهء امتيازى است كه در جهان ، عالِمى را از علماء تاريخ ، همتا و هم لنگهء او نمىيابيم . و اينك در اين مقام همينقدر كافى است كه همچون اشاراتى ايراد شد ؛ و تفصيل آن در فصول ثلاثه آتيه خواهد آمد .